Page 26 - Budowniczy Nr6

PO GODZINACH

Tomasz Pruchnicki

Symbolika architektury sakralnej

Chrześcijaństwa Wschodniego

Od katakumb przez prowizoryczne namioty i groty skalne po wspaniałe budowle
- to w największym skrócie historia architektury sakralnej. Kościoły rozsiane
po polskich i europejskich miastach są nam raczej znane, znacznie mniej wiemy
Tomasz Pruchnicki
o świątyniach obrządku wschodniego i ich symbolice. Spróbuję pokazać np. skąd się
wziął ikonostat w cerkwiach i jakie znaczenie ma liczba kopuł i ich kolor.

Kiedy apostołowie wyruszali w świat głosić ewange- w konspiracji w domach, ogrodach, w odległych
lię, byli tylko ubogimi rybakami i nie znali innej ar- miejscach schronienia pasterzy, a nawet w katakum-
chitektury jak tylko ta, którą obserwowali w Jerozo- bach. Początki chrześicijaństwa obyły się bez spe-
limie i w Judei. Nie zdawali sobie sprawy, że na wzór cjalnych budowli sakralnych. Wszystko zmieniło się
Wieczernika ludzie będą potrzebować pomieszczeń po panowaniu Konstantyna I Wielkiego, który jako
do gromadzenia się na wspólne modlitwy. Podczas pierwszy cesarz rzymski przyjął chrzest. Zrobił to
pierwszego spotkania po kilkunastu latach od roz- w roku 337 (na kilka dni przed śmiercią), ale już wiele
stania się (ok. 49-50 r. n.e.) w przenośnej Antiochii lat wcześniej zakończył prześladowania chrześcijan,
Pizydyjskiej, stolicy Pizydii leżącej w Azji Mniejszej, a w roku 313 wydał edykt zatwierdzający swobodę
apostołowie zaczęli opowiadać o swoich doświad- wyznania religii opartej na nauce Jezusa Chrystusa.
czeniach i rozterkach związanych z ich misją. To za- Po pierwszym soborze powszechnym (I Sobór Nicej-
pewne wówczas powstała koncepcja ustanowienia ski - 20 maja 325 roku) na polecenie cesarza Konstan-
miejsc spotkań ze słuchaczami Słowa Bożego na tyna Wielkiego nastąpił rozwój chrześcijańskiego bu-
wzór świątyni starożytnych Izraelitów, budowanej downictwa sakralnego.
na polecenie Mojżesza podczas wędrówki przez pu- Początkowo chrześcijaństwo funkcjonowało w ra-
stynię. mach pięciu patriarchatów: Rzymskiego (założo-
Wówczas to był namiot, który składał się z dziedziń- nego przez Piotra), Konstantynopola (założonego
ca, Miejsca Świętego i Miejsca Najświętszego – czyli przez Andrzeja), Aleksandrii (założonego przez Mar-
mówiąc dzisiejszym językiem z miejsc sacrum i pro- ka), Antiochii (założonego przez Piotra) oraz Jerozo-
fanum. Taki układ powielono później w Świątyni limskiego (założonego przez Jakuba). Każdy z nich
Jerozolimskiej, a później wzorowały się na nim przy wypracował inne kanony własnych świątyń. Wraz
stawianiu kościołów i cerkwi. Starożytny namiot, ze wzrostem liczby patriarachatów (dzisieszych bi-
a później świątynia izraelska, miał wymiary ogrodzo- skupstw) pojawiały sie nowe formy świątyń.
nego placu 52,236 m na 26,18 m, czyli - według jed- W prawosławnej architekturze, jak i rzecz jasna w sa-
nostki miary starożytnych Egipcjan i Hebrajczyków mym prawosławiu, niezwykle ważną rolę odgrywa
- 100 kubitów na 50 kubitów (kubit to odległość od symbolika. Znaczenie ma liczba kopuł zdobiących
czubka środkowego palca do łokcia). Dla porównania cerkiew, ich typ i kolor. Jedna kopuła oznacza jed-
- wymiary średniowiecznego rynku w Krakowie to ok. ność Boga. Dwie kopuły są symbolem podwójnej
100 kubitów na 100 kubitów, co pokazuje, jak waż- natury Chrystusa - boskiej i ludzkiej. Nie trudno się
nym miejscem dla Izraelitów była świątynia. domyśleć, że trzy kopuły symbolizują Trójcę Świętą.
Pierwsze spotkania chrześcijan odbywały się Pięć kopuł to z kolei symbol Jezusa i czterech ewan-
gelistów. Siedem kopuł ma kilka znaczeń - to siedem
sakramentów, siedem Soborów Powszechnych i sie-
dem cnót. Dziewięć kopuł przypisanych jest do dzie-
więciu chórów anielskich. A trzynaście kopuł to sym-
bol Chrystusa i dwunastu apostołów.
Kolory kopuł w różnych patriarchatach wprawdzie
mogą oznaczać coś innego, jednak przyjmuje się,
że zazwyczaj pomiędzy symboliką cerkwi na Ala-
sce a cerkwią w Egipcie nie ma różnic, tylko są inne
formy. Kolor złoty poświęcony jest Chrystusowi i 12
Apostołom. Kolor niebieski symbolizuje niewinność
i czystość Dziewicy Maryi, w symbolice Patriarchatu
Moskiewskiego poświęcenie Matce Boskiej symboli-
zuję gwiazdy na kopule. Z kolei srebrny kolor poświę-
cony jest świętym. Kolor czarny lub bardzo ciemny to
kolor zakonników, zazwyczaj stosowany w monaste-
rach.
Fot. Wikipedia - Przybyetk Mojższeszowy
26 PAŹDZIERNIK - GRUDZIEŃ 4/2025 (100)